Karl Marx’ weerloze kapitalisme

“Segui il tuo corso, e lascia dir le genti !”

(De grote Florentijn, op cit. Karl Marx, Das Kapital, Vorrede, 1867)

Inleiding

Wie Marx’ Het Kapitaal – deze zeer gedetailleerde en goed gedocumenteerde geschiedenis en analyse van het kapitalisme – leest moet wel tot de volgende conclusies komen.

Ten eerste, dat de technische ontwikkeling de motor, de drijvende kracht, van het kapitalisme is.

Ten tweede, dat Marx’ kapitalistische waardeleer de miskenning en de verwaarlozing inhoudt van de eigen waarde van de natuur; van het belangrijkste wat ons als lichamelijke behoeftige mensen, naast onze rede, gegeven is.

De mens ontmoet die natuur in de vorm van de cirkelgang van de seizoenen, van het weer, de regen en de wind, de stormen, de rivieren en de aarde. Vanwege de ontkenning van de eigen waarde van de natuur gebruik ik de term ‘weerloos’ kapitalisme.

Wat de tweede conclusie betreft zien we dat de ontwikkeling van de technologie geleid heeft tot de automatisering van de arbeid, voor zover dit als werk, als herhaling van bekende interacties met de natuur kan worden opgevat. Daardoor verdwijnt een groot deel van de menselijke arbeid. De mens rest dan niet anders dan de consumptie van de producten, het koninklijk genieten van toerisme, sporten en spelen en hemelse contemplatie. Een ander deel van de arbeid, het creatieve deel, rest het uitvinden van nieuwe doelen, het plaatsen van nieuwe stippen aan de horizon, en het nadenken over de methodes, de wegen die tot die doelen moeten leiden. Waarna nog enkel het implementeren van de plannen in de weerbarstige samenleving rest.

De automatisering van de arbeid is dus de negatie van de waarde van de arbeid welke volgens Marx de waarde van de goederen bepaalt. Het enige wat van waarde over blijft is de creativiteit, de creatie van nieuwe producten. Het nieuwe is wat het product dan als enige nog waarde verleent. Het maken ervan gaat vanzelf. Zo zien we, de gedachtegang van Marx’ waardeleer consequent volgend, hoe het kapitalisme leidt tot de huidige decadente, door vernieuwingsdrang gedreven, samenleving.

De natuur als maat

Wir sprechen von Automation als einem für das gegenwärtige Zeitalter massgebenden Faktor.” Zo begint Arnold Metzger in Automation und Autonomie zijn analyse van de automatisering als fenomeen van een samenleving die de totale rationalisering, de totale wetenschappelijke controle, van het gebeuren (‘des äusseren Geschehens’) tot ideaal van haar sociale handelen heeft gemaakt. (Metzger, 1964, p.6). Ook voor Metzger is de automatisering de laatste fase van een ontwikkeling waarin de ‘moderne’ mens de wetenschappelijk-technische beheersing van de materie als het middel ziet zich te bevrijden van de beperkingen die de natuur hem oplegt.

Metzger schreef dit in de zestiger jaren van de vorige eeuw. De tijd heeft inmiddels laten zien hoe de werkelijkheid van onze door ICT beheerste samenleving de waarheid van zijn analyse meer en meer bevestigt. De ‘intelligente’ machine pretendeert ‘onze taal’ te spreken.

We zien dat de automatisering uit zichzelf geen maat oplegt aan het mateloze streven naar vernieuwing. Die maat wordt ons nu opgelegd door de natuur zelf. In de klimaatverandering zien we hoe de natuur zich niet meer schijnt te kunnen verweren tegen de weersverandering die door de mateloze uitputting ervan wordt veroorzaakt.

In de huidige strijd van de boeren, tot uitdrukking gebracht in de leuze “no farm, no food” tegen de natuurridders, met hun “no nature, no food” zien we de laatste schermutselingen van Marx’ weerloze door de technologische creativiteit voortgedreven kapitalisme, van een economische waardeleer die de eigen waarde van de ons gegeven natuur volstrekt negeert.

Waar en Geld

Hoe die eigen waarde van de natuur door (Marx’ vlijmscherpe analyse van) het kapitalisme onder de mat geveegd wordt, lezen we in het eerste hoofdstuk van de eerste afdeling over De Waar.

Ik hoef slechts een paar zinnen uit deze glasheldere tekst te citeren om mijn punt duidelijk te maken.

De rijkdom der maatschappij, waarin kapitalistische produktiewijze heerscht, verschijnt als eene “ontzaglijke warenmassa”, de enkele waar als zijn elementvorm. Ons onderzoek begint derhalve met de analyse van de Waar.”

Ik citeer uit de vertaling van F. van der Goes, vierde druk, “Uitgegeven door de N.V. Mij. tot verspreiding van goede en goedkoope lectuur te Amsterdam.1932”. Ik zal in de volgende citaten de huidige spelling gebruiken.

De waar is op het eerste gezicht niets dan een voorwerp, een ding, dat door zijn eigenschappen menselijke behoefte van de een of andere aard bevredigt. Het maakt niet uit of deze behoefte uit het lichaam komt of uit de verbeelding voortkomt.”

Toelichting: In een voetnoot: “… de meeste dingen ontlenen hun waarde uit hun nuttigheid voor de geest.” Aldus citeert Marx Nicolas Barbon uit een brief aan Mr. Locke (1696). Merk op dat de waarde onmiddellijk in het teken staat van de nuttigheid voor de mens. Het zal duidelijk zijn dat wanneer we het perspectief van “dass reine Nützen” (cf. Hegel) kiezen niets uiteindelijk meer van waarde is. Immers iets is altijd nuttig voor iets anders en dat leidt tot een oneindige keten van nuttigheden die op zich nergens toe dient. De echte waarde moet dus buiten het economisch nut liggen.

De mathematische gelijkheid “1 mud tarwe = a kilo ijzer” wil zeggen “dat er iets gemeenschappelijks van dezelfde grootte in twee verschillende dingen aanwezig is, in 1 mud tarwe, en eveneens in a kilo ijzer.”

Beide zijn dus gelijk aan een derde dat op zichzelf noch het een, noch het ander is.”

Het is het afzien van de gebruiksnuttigheid dat de ruilwaarde klaarblijkelijk kenmerkt.”

We zien hier de bron van de speculatie. Denk aan het opkopen van huizen, van grond van sporters, voetbalclubs, door investeringsmaatschappijen niet voor eigen gebruik maar puur en alleen om er geld mee te verdienen.

Een gebruikslichaam of goed heeft dus slechts waarde omdat abstract menselijke arbeid in hem is belichaamd of gematerialiseerd”.

Deze teksten spreken voor zich. Het is duidelijk dat wanneer die arbeid door de technische ontwikkeling geautomatiseerd wordt en de arbeider uit het productieproces vervangen wordt door machines er niets anders rest dan consumentisme, het creëren van nieuwe behoeftes, van nieuws.

Het is het kenmerk van de huidige door informatie- en communicatie-technologie en media beheerste samenleving, waarin het individu zoekt naar een nieuwe identiteit in mediale interactie met de ander. Bij het zoeken van zijn eigen identiteit, die tot uitdrukking moet komen in zijn keuzes voor de goederenmerken, wordt het individu geholpen door de profilerende algoritmes van Google c.s. die weet waar zijn behoeftes liggen.

De politiek is gericht op het in stand houden van de behoeftige burger uit de middelen die het kapitaal van de investeerders via belastingen afdraagt.

Technologie

Marx’ werk beschrijft de geschiedenis van de technische ontwikkeling in interactie met de vorming van de burgerlijke samenleving, de geschiedenis van het kapitaal, de ophoping van geld, de onteigening van de kleine landarbeider, het verdrijven van de huisvlijt en het handwerk naar de door stoomkracht aangedreven fabrieken in de groeiende steden en hun sloppenwijken.

Het verzet tegen de techniek is zo oud als de economische uitbating van de nuttige machines. De eerst ‘luddieten’ acties dateren al van de vijftiende eeuw, van ver voor de invoering van Spinning Jenny’s, uitgevonden in 1764. Maar het verzet kan niet op tegen de krachten van de rationalisering van de productie door wetenschap en techniek in nauwe samenwerking met de investeerders die over het kapitaal beschikken.

Het is altijd lastig waar de historie te beginnen

De tekening toont een Chinees schoepenrad voor het ophevelen van water (naar William Alexander, 1796)

We zien hoe de creatieve mens een schoepenrad plaatst in de stromende rivier, waardoor hij een draaiende as verkrijgt. De omzetting van een voortgaande beweging in een rondgaande beweging. Hij vangt het neervallende water op en door de kracht van het neervallende water brengt het rad dit weer ophoog voor irrigatie van zijn grond. Zo keert hij het water tegen de stroom in terug en ontstaat een schijnbaar eindeloze cirkelgang, gelijk de aarde die draait om de zon.

We zien hoe hij de wind vangt in een zeil en dit gebruikt om tegen de wind in te varen. Zo kan hij op ieder door hemzelf gekozen moment terugkeren naar de plek waar hij zijn reis begon, onafhankelijk van de richting van de wind. We zien hoe hij het vuur gebruikt om stoom te maken, dat opvangt in een vat om druk te verkrijgen die hij via ingenieuze constructies controleert zodat kracht en tegenkracht elkaar in evenwicht proberen te houden: de regulateur van Watt. Zo beteugelt hij de natuurlijke krachten om een bijna constante kracht te produceren door een bijna perfecte cirkelgang en omgekeerd. We zien hoe hij de magnetische krachten omzet in bijna mathematisch perfecte sinusoïde elektrische golfbewegingen. We zien hoe de imperialistische wereldrijken draadloos signalen over de oceanen naar alle uiteinden van de aarde sturen om of afstand de koloniën te beheersen.

We zien hoe de mens beelden in steen beitelt en zijn woorden op perkament schrijft om deze te bewaren tegen de wind en de tand des tijds: een extern geheugen. We zien hoe hij de woorden die zijn technische ideeën uitdrukken gebruikt als sleutels die de machines in werking brengen zodat deze doen wat hij in de woorden heeft uitgedrukt. Zo neemt de natuur in de vorm van de programmeerbare automaat zijn werk over.

De techniek construeert zo “in Analogie zu der unendlich schaffenden Natur ein mechanisches Modell sich selbst regulierender, miteinander kommunizierender Aktionen.” (Metzger, p.7).

Maar het perpetuum mobile bestaat niet. “De natuur biedt weerstand door verslijt” zoals de filosoof van de techniek P. de Bruin opmerkte. De draaiende as van het schoepenrad is aan slijt onderhevig. En er zijn meer ongewenste natuurlijke “neveneffecten”. Deze laten zich niet langer onder het tapijt vegen. De soep die de natuur ons talloze eeuwen lang heeft opgediend dreigt op te raken.

Economie versus Technologie

De Bruin wijst in zijn Philosophie der Techniek op het onderscheid tussen het technische en het economische.

Ver voor de economische uitbating van de diverse technische apparaten zoals de stoommachine bestonden deze al. Volgens de overlevering bedacht en demonstreerde de Griek Heron van Alexandrië in de eerste eeuw na Christus allerlei mechanische apparaten. Eén van die apparaten was een stoommachine, de aeolipile.
Het werkt door lucht in een afgesloten vat op te warmen en dit te laten ronddraaien door de warme lucht te laten ontsnappen via buisjes. Een toepassing van de actie=reactie wet van Newton avant la lettre. Hij ontwierp ook een ‘automaat’ om hydraulisch de tempeldeuren te openen. Deze apparaten werden echter niet ingezet als nuttige werktuigen in een arbeidsproces.

De stoommachine van Heron van Alexandrië

Een Ethiek met respect voor de Natuur

Het is niet toevallig dat de mens die deze ontwikkeling aanziet en er de gevolgen van ondergaat in de vorm van natuurrampen, plastic soep, klimaatveranderingen en de migratie-stromen die daar weer het gevolg van zijn, terugkijkt en op zoek gaat naar de bron. Hoe zijn we hier gekomen?

In Luciano Floridi’s metafysica van de informatie (zie Informatie) zien we een poging om opnieuw zicht te krijgen op de eigen waarde van de natuur. Sadder en wiser keren we terug naar de natuur van het zijn als gegeven zijn. Naar de tijd die stroomt als een rivier, naar het weer dat weert en weerloos lijkt tegen de verandering van het klimaat.

Het informatie- en communicatietijdperk vraagt om opnieuw “in gesprek te gaan met de natuur”, met de natuur zoals die ons gegeven is. De tijd vraagt om paal en perk te stellen aan de mateloosheid van de automatismen van Marx’ weerloze door technologie gedreven kapitalisme. Het is te hopen dat de verschillende politieke stromingen, zich kunnen vinden in een ethiek en moraal die respect toont voor de eigen waarde van de natuur. Een minder ego- maar meer eco-centrische ethiek.

Floridi’s ethiek van informatie geeft de natuur, de rivieren, bossen, stranden en oceanen hun oorspronkelijke rechten terug. “Het is juist de uitdaging om onze rollen als inforgs en actoren in de natuur en als rentmeesters van de natuur te verenigen.” (Floridi 2014, p. 130)

De tijd van tegenstellingen tussen liberaal en sociaal kapitalisme is geweest. De tijd vraagt om een natuurvriendelijke en gezonde economie. De politieke partijen die de Vrijheid hoog in het vaandel hebben moeten opnieuw, in het licht van Marx’ analyse van de geschiedenis van technologie en kapitalisme, bepalen wat zij onder vrijheid verstaan.

Bronnen

Luciano Floridi (2014).Informatie. Elementaire deeltjes 11. Amsterdam University Press B.V., Amsterdam, 2014. Vertaling van Information : a very short introduction uit 2010.

Karl Marx (1867). Het Kapitaal. Eerste Deel. Vertaling van F. van der Goes, vierde druk, “Uitgegeven door de N.V. Mij. tot verspreiding van goede en goedkoope lectuur te Amsterdam”, 1932. Deze vertaling is van de derde uitgave die voor de pers gereed gemaakt werd in 1883 door zijn vriend Friedrich Engels. Marx stierf op 14 Maart 1883. De eerste uitgave van Das Kapital is in 1867.

Arnold Metzger (1964). Automation und Autonomie. Das Problem des freien Einzelnen im gegenwärtigen Zeitalter, Neske, 1964.

Published by

admin

Rieks op den Akker was onderzoeker en docent kunstmatige intelligentie, wiskunde en informatica aan de Universiteit Twente. Hij is gepensioneerd.

Leave a Reply