Het Salomonsoordeel en de strijd om de Donbas. Een deconstructie.

Zoals algemeen bekend is een Salomonsoordeel een wijs oordeel in een lastig conflict. Een lastig conflict is een conflict waarbij twee partijen recht menen te hebben op een zelfde goed terwijl slechts één partij werkelijk het recht heeft op dat goed. Een goed voorbeeld van een lastig conflict is het conflict tussen Poetin en Zelenski over het gebied de Donbas. Ik vroeg me af of er een Salomonsoordeel bestaat dat een oplossing kan bieden in dit conflict.

Het Salomonsoordeel door Rafael

Maar hoe kwam Salomon eigenlijk tot zijn oordeel en waarom was dit een oplossing voor het conflict waar een oordeel over moest vellen? Ik las de bijbeltekst er nog eens op na. Mijn conclusie is dat we als lezer moeten aannemen dat de verteller de waarheid in pacht heeft. Helaas bestaat de waarheid niet meer en heeft niemand die in pacht. Dat maakt het oplossen van conflicten zoals dat over de Donbas tegenwoordig lastig. Wie was Salomon en hoe gaat het verhaal?

Salomon was de zoon van David en de schoonzoon van de koning van Egypte. Volgens de Hebreeuwse Bijbel was hij de derde en laatste koning van het Verenigd Koninkrijk Israël. Hoe wijs Salomon was daarvan getuigt de Bijbel.

Een samenvatting gaat zo:

“Twee vrouwen komen bij Salomon met een kind waarvan beiden beweren dat het van hen is. Salomon laat een dienaar een zwaard halen om het kind in tweeën te hakken, zodat elke vrouw een deel van het kind kan krijgen. De echte moeder roept ontsteld: ‘Doe dat niet, geef het dan maar aan haar’, maar de andere vrouw zegt: ‘Ja hak het maar in tweeën, dan krijgen we het geen van beiden.’ “

Het Bijbelverhaal is te mooi om samen te vatten. We lezen Koningen 3:16-27.

16. Toen kwamen er twee vrouwen, die hoeren waren, tot den koning; en zij stonden voor zijn aangezicht.

17 En de ene vrouw zeide: Och, mijn heer. Ik en deze vrouw wonen in een huis; en ik heb bij haar in dat huis gebaard.

18 Het is nu geschied op den derden dag na mijn baren dat deze vrouw ook gebaard heeft; en wij waren te zamen, geen vreemde was met ons in dat huis, behalve ons tweeën in het huis.

19 En de zoon dezer vrouw is des nachts gestorven, omdat zij op hem gelegen had.

20 En zij stond ter middernacht op, en nam mijn zoon van bij mij, als uw dienstmaagd sliep, en leide hem in haar schoot, en haar doden zoon leide zij in mijn schoot.

21 En ik stond in de morgen op, om mijn zoon te zogen, en zie, hij was dood; maar ik lette in den morgen op hem, en zie, het was mijn zoon niet, dien ik gebaard had.

22 Toen zeide de andere vrouw: Neen, maar die levende is mijn zoon, en de dode is uw zoon; gene daarentegen zeide: Neen, maar de dode is uw zoon, en de levende is mijn zoon! Alzo spraken zij voor het aangezicht des konings.

23 Toen zeide de koning: Deze zegt: Dit is mijn zoon, die leeft, maar uw zoon is het, die dood is; en die zegt: Neen, maar de dode is uw zoon, en de levende mijn zoon.

24 Verder zeide de koning: Haalt mij een zwaard; en zij brachten een zwaard voor het aangezicht des konings.

25 En de koning zeide: Doorsnijdt dat levende kind in tweeën, en geeft de ene een helft, en de andere een helft.

26 Maar de vrouw, welker zoon de levende was, sprak tot den koning (want haar ingewand ontstak over haar zoon), en zeide: Och, mijn heer! Geef haar dat levende kind, en dood het geenszins; deze daarentegen zeide: Het zij noch het uwe noch het mijne, doorsnijdt het.

27 Toen antwoordde de koning, en zeide: Geeft aan die het levende kind, en doodt het geenszins; die is zijn moeder.

Het commentaar is dat dit een slimme zet was van Salomon, want “daardoor wist hij dat de eerste vrouw de echte moeder is”.

In 25. heeft de tekst het over “de vrouw, welker zoon de levende was“. Daarmee geeft de verteller aan al te weten wie de rechtmatige moeder van het kind is. En dat staat juist ter discussie. Nu kun je zeggen dat het verhaal is geschreven nadat het oordeel door Salomon is uitgesproken en dat de verteller in retrospect de vrouwen op grond van dit oordeel kon waarmerken als de echte en de onechte moeder van het kind. Maar op grond waarvan oordeelde Salomon dat de vrouw die zei: “geef haar het kind en doodt het niet” de moeder was van het nog levende kind? Dat kon Salomon helemaal niet weten. Waarom zou de andere vrouw niet kunnen vinden dat de jongen in leven moest blijven ook al zou deze haar niet toebehoren? Met het oordeel “die is zijn moeder” kan Salomon onmogelijk bedoeld hebben een waarheid uit te spreken die buiten dat oordeel al vast lag. De vrouw die het kind in leven wilde houden kreeg door Salomons oordeel de rechtmatige status van moeder van het levende kind. Niet omdat ze de “ware moeder” is, want die waarheid blijft voor de wijze koning verborgen, maar omdat ze voor het leven van het kind koos.

Dat deze vrouw, die volgens de verteller en volgens Salomon de echte moeder is, voor het leven van het kind koos, dat is een conclusie die Salomon trok vanwege haar uitspraak “Och, mijn heer! Geef haar dat levende kind, en dood het geenszins.”. Maar was het niet een list van deze vrouw die van deze redenering gebruik maakte als middel om de koning tot zijn conclusie te doen komen, de redenering namelijk dat een vrouw die dit zegt wel de echte moeder moet zijn. Alsof het hier om een ‘eerlijk signaal’ (‘honest signal’) ging, een teken dat niet gesimuleerd kon worden en daarom onmiddellijk tot Salomons conclusie moest leiden.

We weten het niet. Er rest ons niets dan te vertrouwen op de eerlijkheid van de moeder die voor het leven van het kind koos.

Het is als zo vaak de verteller die meent de waarheid in pacht te hebben. Maar zonder zijn vertrouwen in de getuigenis van de vrouw en de macht en wijsheid van de koning is die waarheid niets waard.

In het conflict rond de Donbas zijn er vele vertellers. Die hebben reeds partij gekozen. Ze hebben de waarheid in pacht. Er is geen Salomon, geen autoriteit, die een oordeel kan uitspreken dat door beide partijen als een wijs oordeel wordt erkend.

Het oordeel over de Donbas wordt uitgesproken door de vele kinderen die door de beide strijdende partijen worden opgeofferd. Geen van de partijen lijkt het leven van deze kinderen meer waard te zijn dan de erkenning van hun eigen waarheid. Noch Poetin, noch Zelenski zegt ons is het land en de kinderen meer waard dan het bezit ervan. Dat is de trieste conclusie.

En de Westerse landen gooien olie op het vuur door steeds meer miljarden te besteden aan een “oplossing” voor het conflict. Die oplossing bestaat uit meer en krachtiger wapens. Ter verdediging wordt aangevoerd dat het om de verdediging gaat. Alsof er een oorlog bestaat die aan de oorlog een einde kan maken.

Wapens ter verdediging. Volgens de grondwet van de VS (het Second Amendment stamt uit 1791) heeft iedere volwassen Amerikaan het recht om wapens in bezit te hebben. Om zichzelf, gezin, kinderen te verdedigen tegen mogelijk levensbedreigend geweld door de anderen. De geschiedenis leert wie wapens ter hand heeft neemt vroeg of laat de wapens op. Poetin nam de wapens ter hand omdat hij zich bedreigd voelde. In Amerika pleit de wapenlobby ervoor dat scholen zich beter moeten bewapenen om geweld te voorkomen. Tegen gestoorden, mensen die zichzelf, hun naast of hun natie bedreigd voelen. Die geloven in een of ander complot, zoals een omvolkingstheorie.

In Nederland reageert de regering en het volk geschokt op de ontwikkelingen in de Donbas en in Amerika. Ondertussen heeft ook hier de wapenlobby het voor het zeggen. We moeten meer wapens hebben. Om ons te verdedigen, omdat wij de waarheid in pacht hebben. Dat is de trieste situatie. Wie doorbreekt de cirkel en zegt: “het is genoeg”. Laten we het kind, de aarde, in leven houden, van wie het ook is. Want alleen diegene is de rechtmatige ‘eigenaar’ die kiest voor het voorbestaan van het leven van het kind, in de Donbas, of waar dan ook.

Enige nabeschouwingen over de echtheid

Het Bijbelverhaal spreekt van de “echte moeder”. Salomon moet oordelen wie van de twee vrouwen dit predicaat toebehoort. Over de betekenis van dit woord wordt niet gediscussieerd. We leven in andere tijden. De technologie heeft de situatie veranderd. Wat een moeder is moet telkens opnieuw worden vastgelegd. Moeder kan tegenwoordig zijn: biologische moeder, draagmoeder (in de Bijbel de vrouw die het kind gebaard heeft), de vrouw die het kind heeft gevoed of opgevoed, misschien de vrouw van de vader van het kind. Wie heeft het recht te bepalen wie de ‘echte’ moeder is van het kind dat vele moeders heeft? Moeten we dat wel vastleggen? Met welk doel? Voor Salomon was het duidelijk waar het om ging: het gaat om het leven van het kind. Wat de ‘echte’ moeder is dat zal hem worst wezen. Dat Platoonse idee is allang uit het zicht verdwenen.

De slimme vrouw die veinsde de moeder van het kind te zijn door tegen de rechter te zeggen “Doodt het kind niet!” gebruikt deze uitspraak als middel om de rechter tot het door haar gewenste oordeel te doen komen. De technologie maakt slimme machines mogelijk, machines die onze taal spreken als middel en daarmee veinzen intelligent te zijn, zoals mensen.

Of een machine of een mens intelligent genoemd kan worden hangt af van het getoonde gedrag, niet van het oordeel dat deze intelligent is omdat deze (van nature of bij decreet) tot een intelligente categorie van dingen behoort. De moeder is slechts moeder zolang ze zich als moeder van en voor het kind gedraagt. De machine is intelligent zolang en voor zover deze intelligent gedrag vertoont. Wat dat is, intelligent gedrag, dat moet per situatie bekeken worden. Er is geen methode of procedure die dat vastlegt en die in iedere situatie kan worden toegepast. Het kan dus geen intelligente machine zijn, die beslist of gedrag intelligent is. Dat is aan ons mensen voorbehouden.

Published by

admin

Rieks op den Akker was onderzoeker en docent kunstmatige intelligentie, wiskunde en informatica aan de Universiteit Twente. Hij is gepensioneerd.

Leave a Reply