Wat gaat er schuil achter het boerenprotest?

“Die Methode der Mathematik, zu ihren Gleichungen zu kommen, ist der Substitutionsmethode.” (Ludwig Wittgenstein, Tractatus 6.24)

Wat gaat er schuil achter de woede van de boer die met zijn trekker in verzet komt tegen de regering in Den Haag?

Ik kan het weten. Ik ben wiskundige van opleiding en automatiseren was mijn beroep. Ik ben dus gepokt en gemazeld in het mathematische denken. Een denkwijze die we in het Westen kennen vanaf Plato en Pythagoras. Een denkwijze die expliciet als de methode van denken werd ontdekt en aanbevolen om tot kennis te komen (voor zover dat in ons vermogen ligt) door Cusanus, Descartes, Spinoza, Leibniz, en volgelingen, de “witte mens”. Een denkwijze die tegenwoordig haar meest geprononceerde uitdrukking heeft gevonden in de informatie- en communicatietechnologie, de kunstmatige intelligentie, de automatisering en robotisering. Een wijze van denken en kennen die gekenmerkt wordt door afstandelijkheid en die de werkelijkheid ziet vanuit het perspectief van de uitwendigheid. Een wijze van denken die ik dus deel met zoveel andere “witte mensen”, bewoners van het westen. Maar niet alleen daarom.

Ik kan het weten want ik ben opgegroeid met het leven op het platteland. Van jongs af aan ben ik vertrouwd met het hooien, de veemarkt, het touwdraaien, het kazen keren, het aardappels rooien, het spelen en werken op het land. Van jongs af aan ben ik vertrouwd met de natuur ook. Het fierljeppen, het eieren zoeken (niet om te rapen, maar om de sport van het spotten), het vissen. Ervaringen die ik deel met zoveel anderen die zo’n driekwart eeuw, nog niet zo lang geleden, zijn opgegroeid in het noorden van Nederland. Maar niet alleen daarom.

Ik kan het weten want ik woon op het platteland tussen het stof en de strondlucht van melkveehouderijen. In een noaberskap, waar er een vanzelfsprekende zorg voor elkaar is als het nodig is, op basis van wederkerigheid, en waar men elkaar vooral met rust laat. Op het Pennenkaamp rust een ‘Gastbestemming Wonen’. Zo stond het in het bestemmingsplan toen we hier vanuit een nieuwbouwwijk in de stad naar toe verhuisden. Dat we het maar weten: we zijn hier te gast. In dit eeuwenoude cultuurlandschap tussen boeren die hier al vele generaties boeren. Op de hoge es, vlakbij de plek waar het leger van Maurits zijn bivak opsloeg omdat het een goed zicht bood op de stad Enschede, de stad die bevrijd moest worden van de Spaanse overheersers. Waar de straatnamen herinneren aan de landweren opgericht tegen ongewenst bezoek en aan het nabij gelegen klooster, waarvan niemand meer weet waar het precies lag. Van de zeven boerenerven in een cirkel rondom de top van de es zijn er nog welgeteld twee in functie als melkveebedrijf.

Wat is een boer? Een boer is iemand wiens leven bestaat uit boeren. Niet omdat dat zijn functie is, maar van geboorte. Een functie, dat is iets abstracts, mathematisch. Iets dat zegt hoe de invoer verwerkt wordt tot een product, de uitvoer. Een functie is onderdeel van een geheel, een systeem, waarin het een bepaalde rol vervult. Een systeem dat is de werkelijkheid, dat is het werken, bekeken van een afstand, vanuit het onbetrokken perspectief van de uitwendigheid. Waarin alles analyseerbaar en maakbaar is als een samenstel van functies.

De boer, dat is een zelfstandige die van nature zelf doet wat hem goed dunkt. En wat goed is, dat wordt bepaald door wat het werk, de seizoenen, de traditie, het geloof, de plicht hem opdraagt.

Maar ook de boer kan de tand des tijds niet weerstaan. Tegen de alles doordringende pragmatische geest van een door wetenschap en technologie gestuurde economische landbouwpolitiek is geen landweer opgewassen. Op een gegeven moment moest mijn buurman er ook aan geloven. Er kwam een melkrobot. De volgende stap in het proces van mechanisering en automatisering van wat meer en meer een onderdeel was geworden van een complex economisch systeem, de melkveehouderij. Het is de overgang van wat Jan Douwe van der Ploeg, ex-hoogleraar sociale landbouw te Wageningen, de ‘boerenlandbouw’ noemt naar de ge-industrialiseerde ‘ondernemerslandbouw’ met aan de melkrobots aangepaste koeien.

Wat tegen de natuur van de boer ingaat, zijn regels opgelegd door buitenstaanders, door stadsmensen, door ambtenaren en politici, door ‘die groenen in Europa en Den Haag’. Mensen die economisch denken in termen van nuttige functies als onderdeel van Het Systeem. Alles moet een functie hebben, nuttig zijn, en hoe efficiënter, hoe beter.

Waarom een melkrobot aangeschaft? Omdat ook de boer wil delen in de welvaart. ‘No farm no food’, maar ook de boer leeft niet op voedsel alleen. De economie schrijft nu eenmaal voor dat er alleen winst gemaakt kan worden als er meer geproduceerd wordt. Meer koeien, meer werk. De arbeid wordt echter duur betaald. De oplossing is al bedacht door de wetenschappers en technologen, de motoren van de kenniseconomie: automatiseren en robotiseren.

Zo werd de boer onder de koe en van het land weggehaald om te verdwijnen achter toetsenbord en beeldscherm. Waar hij uren bezig is met het invoeren van de cijfers in de systemen voor stikstofberekeningen en wat niet meer. Op zijn nachtkastje zijn mobieltje dat hem wakker piept als er iets mis gaat ergens in het systeem.

Zo werd langzaam maar zeker de ziel van de boer uit het boerenwerk en daarmee uit het leven van de boer gehaald. Het is de verwerkelijking van de mathematische tijdgeest, de functionalisering van het leven. De rationele moderne westerse mens is het prototype van de beschaafde mens, de mens die leeft in een beschaafd land.

Wij zijn een beschaafd land” zei de minister president Mark Rutte onlangs in de kamer naar aanleiding van de boerenprotesten.

Wij zijn een beschaafd land. Daarbij hoort dat je op een beschaafde wijze uiting geeft aan je opvattingen. Wij zijn geen land waarin we elkaar op zo’n verschrikkelijke manier in de weg zitten.’

Maar hoe beschaafd is een land eigenlijk wanneer haar uitvoerende instanties vele van haar burgers op onrechtmatige gronden wegzet als fraudeur? Hoe beschaafd is een land waarvan de overheidsinstanties niet beschikken over het vermogen achter de data op hun beeldschermen een mens van vlees en bloed te zien? Hoe beschaafd is een land waarvan de ambtenaren en politici zich verschuilen achter ‘ik doe wat mij is opgedragen’, ik ben een functie. Hoe beschaafd is een land waarin de rationele geest heerst die een strict onderscheid maakt tussen een functie en de persoon of machine die deze uitvoert? Een land waarin iedere functionaris door een ander vervangen kan worden, alsof het om de toepassing van een mathematische substitutiemethode gaat.

Zo beschaafd is de boer niet.

Wie denkt dat de boer een onderscheid maakt tussen het persoonlijke, mevrouw Christianne van der Wal die met haar gezinnetje op het platteland woont, en het politieke, de minister Van der Wal die een functie vervult en een werkkamer heeft in Den Haag? Wie denkt dat de boer meegaat in een denken en een systeem dat onderscheid maakt tussen de functie enerzijds en de mens die deze functie vervult en het als haar opdracht ziet een taak te vervullen anderzijds? Wie dat denkt snapt niet wat oud-minister van landbouw Bleker zei, waar volgens hem bij de boeren de woede vandaan komt. “Hier wordt een cultuur om zeep gebracht.” Over welke cultuur heeft Bleker het? Het is de cultuur van het noaberskap.

Tegenover het romantische beeld van de boer die dichtbij de natuur staat en van de natuur leeft, de boer die boer is van geboorte, die vast houdt aan tradities, staat de moderne ontheemde mens, een agent of actor, die aangesteld is na een sollicitatie op een vacature, om een functie te vervullen, een functie die net zo goed door een robot kan worden vervuld, omdat precies gespecificeerd is wat het moet doen. Ja, dat beter nog door een robot kan worden uitgevoerd, omdat die geen emoties heeft en geen kinderen die last hebben van opstandige boeren. Boeren die zich slachtoffer voelen van wat deze mens ziet als haar functie: “ik voer een taak uit die ons is opgedragen”.

De boer is gespleten. De ziel is uit het werk, het werk dat een functie is geworden in een systeem. De boer is het laatste bastion van de oude mens, van een oude cultuur, een cultuur die uit de tijd is.

Als het weer oorlog wordt zullen we weer vluchten van de onherbergzaamheid van de steden naar het land, naar onze grond. Laten we hopen dat we daar, in de natuur, dan nog iets voedzaams aantreffen.

Tot slot, samenvattend

Voordat je het werken, de arbeid, ‘gedragingen’ door een robot kan laten overnemen, moet je dat werken, die ‘gedragingen’ vanaf een afstand beschouwen, als een mechanisch gedoe, zonder ziel. Dat gebeurt vanuit een perspectief dat ik hier het ‘mathematisch perspectief’ noem. Het zit diepgeworteld in onze technologische, pragmatische westerse cultuur om alles vanuit dit perspectief te willen bekijken. En dat is niet voor niets.

Het is bijzonder succesvol, in wetenschap en technologie. Maar er is een keerzijde. En die toont ons nu de natuur, waar wij niet tegenover staan, maar waar we een organisch onderdeel van zijn. Wanneer de boer vraagt om perspectief nu zijn bedrijf bedreigd wordt door de politiek die op last van de natuur de boer een halt toeroept, dan is het goed om inzicht te hebben in de uitwerking van het mathematisch perspectief dat zo kenmerkend is voor de cultuur waar zijn boerenbedrijf nu onderdeel van is en waarvan de huidige staat van het land het trieste gevolg is.

Published by

admin

Rieks op den Akker was onderzoeker en docent kunstmatige intelligentie, wiskunde en informatica aan de Universiteit Twente. Hij is gepensioneerd.

Leave a Reply